ଊନବିଂଶ ଶତକର ଶେଷଭାଗ ବେଳକୁ ଭାରତରେ ଯେଉଁ ବାବା ସଂସ୍କୃତି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିଲା ଏବଂ ଧର୍ମ ନାମରେ ଭଣ୍ଡାମି ତଥା ବୀଭତ୍ସତା ସାମାଜିକ ଜୀବନକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କରି ଦେଇଥିଲା, ତାର ଏକ ବାସ୍ତବ ଆଲେଖ୍ୟ ‘ଧୂଳିଆ ବାବା’ ଗଳ୍ପ । ଭଣ୍ଡ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ପ୍ରତାରଣା ପୂର୍ବକ ସରଳବିଶ୍ୱାସୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତାରିତ କରି ଅର୍ଥଶୋଷଣ କରୁଥିଲେ, ଫକୀରମୋହନ ଦଶପଲ୍ଲାରେ ଥିବା ସମୟରେ ସେହିପରି ଏକ ଘଟଣା ଶୁଣିଥିଲେ । ଧୂଳିଆ ବାବା ଗଳ୍ପ ରଚନା ପଛରେ ସେହି କାହାଣୀଟି ସକ୍ରିୟ ରହିଛି । ଏହି ପରମ୍ପରା ମରହଟ୍ଟା ଶାସନ ସମୟରୁ ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଲମ୍ବିତ ରହିଥିଲା । ଗଳ୍ପନାୟକ ବାନ୍ଦର ଦାସ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ବିଶାଳତା ଯୋଗୁଁ ପଲଙ୍କ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଧୂଳିରେ ଗଡ଼ୁଥିବାରୁ ଧୂଳିଆ ବାବା ରୂପେ ଲୋକମୁଖରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ଲୋକମାନଙ୍କ ମାଲିମକଦ୍ଦମାରେ ଉଭୟ ତରଫରୁ ଫାଇଦା ଉଠାଉଥିଲେ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସ କାରଣରୁ, ରାମ ସାହୁ ଓ ଶ୍ୟାମ ସାହୁ ଦୁଇ ମହାଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମକଦ୍ଦମା ହେଲା ଏବଂ ଶ୍ୟାମ ମହନ୍ତ ପାଖକୁ ନ ଆସିବାରୁ ତାଙ୍କର ଚେଲାମାନେ ବାବାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଲୌକିକ କାହାଣୀ ପ୍ରଚାର କଲେ । ବାବା ଉପରେ ଅଗ୍ନିଜାଳି ମାଟି ଭିତରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କିଛି ନ କହିବାରୁ ବାବା ଯେଉଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଇ ଚରମ ଶାସ୍ତି ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ରୋଚକ ବିବରଣୀଟିଏ ଶୁଣନ୍ତୁ ଫକୀରମୋହନଙ୍କ ଏହି ହାସ୍ୟରସାତ୍ମକ ଗଳ୍ପ ‘ଧୂଳିଆ ବାବା’ରେ ।